विरंगुळा

(मेनकाच्या जून 2012 अंकातून साभार)

                                                    श्री
भाग १

"काय करतीयेस" पलीकडून त्याने विचारलं.
"हं!" तिने निश्वास टाकला. "म्हटलं सकाळपासून कसा फोन आला नाही. बिझी होतास का?"
"बिझी नव्हतो. असाच कुणाचातरी विचार करत होतो."
ती गप्प बसली. "कुणाचा" असं विचारलं तर तो काय बोलणार हे तिला पक्कं माहित होतं.
"कुणाचा असं नाही विचारणार?" त्याने तिकडून विचारलंच.
"नाही. मी तसलं काही विचारणार नाही. आणि तुही असलं फालतू काही विचारायचं बंद कर." तिने रागाने फोन आपटला.

अमेरिकेत आल्यापासून दररोज सकाळी तिला फोन करायचा हे त्याचं ठरलेलं होतं. सुहासची आणि तिची ओळख जुनी असली तरी तो तिचा खास मित्र वगैरे नव्हता. कॉलेजमध्ये असताना तिच्या ग्रुप मध्ये असायचा एवढंच. दिसायलाही बेताचाच. काळा, स्थूल, नीटनेटक्या चेहऱ्याचा. एकदम कुणी प्रेमात पडावं असा नक्कीच नाही. गेल्या वर्षी फेसबुकमूळे नव्याने ओळख वाढली होती. तेव्हा तो भारतातच होता. अमेरिकेत येण्यासाठी त्याचा प्रयत्न चालला होता. ती उत्साहाने तिचे, तिच्या नवर्याचे आणि मुलांचे फोटो फेसबुकवर टाकायची. त्याच्याकडून लगेचच फीड बॅक मिळायचा. हा ड्रेस चांगला दिसतोय, साडीत सुंदर दिसतेयस किंवा अजूनहि काहीच बदल झाला नाही तुझ्यात असे कॉमेंट्स पाठवायचा. कधी कधी तोही त्याच्या मित्रांबरोबर गोव्याला वगैरे गेलेले फोटो टाकायचा. पण त्याने त्याच्या कुटुंबाचे फोटो कधी अपलोड केले नाहीत. तिनेही कधी विचारलं नाही. विचारावं असंही कधी वाटलं नाही.

फेसबुकमुळे तिच्या कॉलेजमधले कितीतरी मित्र मंडळ तिला ऑनलाईन भेटलं होतं. वीस वर्षापूर्वीच्या बऱ्याचशा मित्र मैत्रिणी तर तिला ओळखताही आल्या नव्हत्या, एवढ्या बदलल्या होत्या. बारीक, सडसडीत मुलींच्या आता केस पिकलेल्या, स्थूल बायका झाल्या होत्या. तोंडावर बावरलेले भाव असलेल्या अशक्त मुलांचे, आता ढेरीवाले सभ्य गृहस्थ झाले होते. बदलला नव्हता तो फक्त हाच. म्हणजे त्याला ओळखायला तिला काही अडचण आली नव्हती.

त्याचं अमेरिकेत येण्याचं नक्की झाल्यावर "कधी बोस्टनला आलास कि माझ्या घरी नक्की ये" असं तिने आवर्जून त्याला सांगितलं होतं. त्यात जुन्या मित्राला भेटण्याचा आनंद तर होताच पण ती आणि तिचे आदर्श, सुखी कुटुंब त्याला दाखविण्याचा मोहहि तिला झाला होता.

ती बोलून तर बसली होती पण तो लगेचच येईल असं काही तिला वाटलं नव्हतं. कॅलिफोर्नियात आल्यानंतर पहिला लाँग विकएंड बघून त्याने बोस्टन चे तिकीट बुक केले तेव्हा तिला आश्चर्य वाटलं. एअरपोर्टवर त्याला पिकअप करायला तिचं सगळं कुटुंब गेलं होतं. फोटोत त्याच्यात इतका बदल झालेला दिसत नव्हता, पण प्रत्यक्षात तिला त्याला ओळखायला काही सेकंद लागले. त्याचा स्थूलपणा गेला होता. गोलमटोल चेहरा आता आकर्षक दिसत होता. अर्ध्या बाहीच्या टी शर्ट मधून त्याचे पिळदार हात दिसत होते. स्वारी जिम मध्ये जात असणार, तिने ताडले. नवऱ्याशी त्याची ओळख करून देताना तिला संकोचल्यासाखे झाले. पण तिच्या नवऱ्याला त्यात काहीही गैर वाटलेले दिसत नव्हते. बायकोचा जुना कॉलेज मधला मित्र आहे, प्रथमच अमेरिकेत आलाय, तेव्हा त्याला बोस्टन दाखवायचं कामही नवऱ्याने उत्साहाने केलं होतं. तिच्या दोन्ही मुलांनी त्याला काका म्हणून त्याच्याशी जवळीक साधली होती. त्यांच्या पाहुणचाराची परतफेड तोही त्यांना, तिच्या कॉलेज मधल्या गोष्टी सांगून करत होता. मुलांची चांगली करमणूक होत होती आणि तिला याच्या एवढ्या सगळ्या गोष्टी लक्षात कशा आहेत याचं आश्चर्य वाटत होतं. जाताना त्याने तिच्या १२ वर्षांच्या ओमला मार्केट मध्ये आलेला नवीन ipad-२ घेऊन दिला त्यावर काय बोलावे तिला कळेना. नवर्यानेही टोमणा मारलाच, तुझा मित्र काही तुझ्यासारखा कंजूस दिसत नाही म्हणून!

एकंदर त्याला इम्प्रेस करण्याचा तिचा प्लॅन त्याने उधळून लावला होता. उलट तोच तिच्या घरातल्या सगळ्यांना आणि खुद्द तिलाही इम्प्रेस करून गेला होता. आता परत त्याचा फोन आला कि नक्की त्याला रागवायचे असं तिने मनाशी ठरवले. त्यासाठी तिला जास्त वेळ काही वाट पहावी लागली नाही. दुसऱ्या दिवशी ती ऑफिसमध्ये पोहचण्याआधीच त्याचा फोन आला. "आता मी गाडी चालवतेय. मला नंतर फोन कर." तिने त्याला थोड्या अधिकारानेच सांगितलं.

ऑफिसमध्ये गेल्यावर थोड्या वेळाने तिने त्याला फोन लावला.

"मग पोहचलास का व्यवस्थित?" तिने विचारलं.
"हो. सात आठ तास लागले पण झोपून गेल्यामुळे एवढ काही वाटले नाही. आणि का गं, तुझ्याकडे ब्ल्यू टूथ नाही का?" त्याने पुढे विचारलं.
"नाही. का?"
"नाही अमेरिकेत सगळ्यांकडे असतो म्हणून म्हटलं! "
"असं काही नाही" जरा रागातच ती म्हणाली. "माझ्याकडे iPhone ही नाही आणि टॅबलेट ही तूच घेऊन दिलीस. आणि बाय द वे, मला तुझ्याशी त्याबद्दल बोलायचे आहे. ओम ला टॅबलेट घेऊन द्यायची तुला काय गरज होती?"
 थोडा वेळ तिकडून तो काहीच बोलला नाही. तिच्या रागाचा स्वर त्याने ओळखला.
"काही नाही, घेऊन द्यावासा वाटला."
"का?"
"सगळ्याच गोष्टींना कारण पाहिजे का?"
"ऑफकोर्स."
"कारण काही नाही. इतक्या वर्षांनी तुला भेटलो आणि तुझ्या मुलाला मला काहीतरी घेऊन द्यावेसे वाटले यात चूक झाली का?" थोड्या वाढत्या आवाजातच त्याने विचारले.
"अर्थातच. ते तू काय घेऊन दिलेस त्यावर अवलंबून आहे. एखादी छोटीशी गोष्ट घेतली असती तर मी काही म्हणाले असते का?"
"बरं बाई. चूक झाली माझी. आता माफ करशील? आणि ते ब्ल्यू टूथ बद्दल ही म्हणालो कारण त्याच्यामुळे तुला कार मध्ये हँड्स फ्री बोलता येईल म्हणून. खरच तो तू घ्यायला पाहिजेस."
"मी कारमध्ये जास्त बोलतच नाही आणि मला नाही वाटत मला त्याची गरज आहे म्हणून." आवाज जरा खाली घेत पण तरीही निर्धारान ती म्हणाली. "बरं चल आता. तुझं ऑफिस अजून सुरु व्हायचं असेल पण माझं ऑलरेडी झालंय." म्हणत तिने फोन ठेऊन दिला.

नंतर दररोज त्याचा फोन येऊ लागला. तो हुशार तर होताच पण त्याची स्मरण शक्तीही खुप चांगली होती. तो कॉलेजमध्ये घडलेल्या सगळ्या घटनांबद्दल अगदी तपशीलवार बोले. इंटर कॉलेजच्या डान्स कॉम्पिटीशन मध्ये तिच्या ग्रुपने पहिला नंबर पटकावला होता. तो त्या डान्स मध्ये नव्हताही, पण त्याचा कोरियोग्राफर कोण होता, तिने कोणता ड्रेस घातला होता हे सगळं त्याला तिच्यापेक्षा जास्त आठवत होतं. का फक्त तिच्या बद्दलच्या घटनांचीच त्याला ठळक आठवण होती कुणास ठाऊक? पण तिने त्याची पर्वा केली नाही. त्यांचे बोलणे सहसा अमेरिकेतले आयुष्य, कॉलेज मधल्या गमती जमती यापुरतेच मर्यादित असे, पण कधीकधी तो तिला समजेल असं सूचक काहीतरी बोलून जाई आणि मग तिचं ओरडणं खाई.

भाग 2

असा एखादा महिना गेला असेल आणि एक दिवस तिच्या नवऱ्याने तिच्या हातात एक पाकीट दिले. पत्र सुहासकडून होते. तिने उघडून पाहिले आणि तिला गोड धक्का बसला. आत मोरपिसाचे चित्र असलेल्या कागदावर एक कविता प्रिंट केली होती. कविता वाचताना तिच्या लक्षात आलं कि ती तिचीच कविता होती. कॉलेजमध्ये असताना कधी तरी केलेली. त्याच्या खाली त्याने त्या कवितेचं विडंबन ही केले होते. आणि पत्राच्या शेवटी "वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा!" असं लिहिलं होतं. तिचा वाढदिवस दोन दिवसांवर आलाय हे तिच्याही लक्षात नव्हतं.

"ओ माय गॉड!" हसत ती उद्गारली
"काय झालं?" बाकीची पत्रे चाळता चाळता तिच्या नवऱ्याने विचारलं.
"हे बघ." तिने कागद त्याच्या हातात दिला. त्याने ती कविता मोठ्याने वाचली. "कुणाची कविता ही?" हसत त्याने विचारले.
"माझीच. मी बहुतेक कॉलेजच्या वार्षिक मासिकात दिली होती एका वर्षी. त्याने कुठून उपलब्ध केली कुणास ठाऊक?" ती अजूनही त्या कागदाकडेच बघत होती. "हाऊ नाईस ऑफ हीम. माझ्याही लक्षात नव्हता माझा बर्थ डे!" ती पुटपुटली.
"चांगलाच मित्र दिसतोय तुझा. कॉलेजमध्ये तुझ्यावर क्रश वगैरे नव्हता ना?" तिचा नवरा गमतीने म्हणाला.
"मला नाही वाटत. दुसऱ्या वर्षात असताना, आमची एक जुनिअर त्याला आवडायची. पण ती होती मुस्लीम म्हणून त्याने विचारायचं कधी धाडस केलं नाही. मला वाटत त्या वयातली मैत्रीच अशी असते. आता आपण करायचं म्हटलं तरी असे मित्र मिळत नाहीत." थोडसे भारावून जाऊन ती म्हणाली.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सकाळी त्याचा फोन आला. तिला गिफ्ट मिळालं का हा त्याचा पहिला प्रश्न होता.
"हो मिळालं. अँड थँक्स फॉर दॅट. इट वॉज द नाईसेष्ट गिफ्ट आय हॅव रिसीव्हड सो फार." प्रामाणिकपणे तिने सांगितलं.
"मला वाटलंच तुला खूप आवडेल ते. तुला आठवतं आपण एकदा कॉलेजमध्ये तुझा बर्थडे कसा साजरा केलेला?" उत्सुकतेने त्याने विचारलं.
"माझ्या बर्थडे च्या निमित्ताने तुम्ही बियर प्यायली होती. आठवतंय ना! आणि आम्हा मुलींना तुम्हा लोकांना झिंगलेल्या अवस्थेत तुमच्या होस्टेल वर सोडून यावं लागलं होतं. त्यानंतर आमच्या रेक्टरचं आम्हाला किती बोलणं ऐकावं लागलं माहित आहे का तुला?" लटक्या रागाने तिने म्हटले. त्यावर दोघांनाही हसू आले.
"काय दिवस होते ना ते? आता किती गोष्टी बदलल्यात. तू तेव्हा दिसायचीस तशी आता तुझी मुलगी दिसायला लागलीय. खूप गोड आहेत तुझी मुलं. खरं तर अजूनही माझा विश्वास बसत नाही कि तुला एवढी मोठी मुलं आहेत! कॉलेज संपल्यानंतर लगेचच लग्न केलंस का?" बहुतेक कॉलेज ते लग्नापर्यंतचा इतिहास त्याला सांगायचा राहिला होता. मग तिने कॉलेज सोडल्यापासून काय झाले, त्याचा सगळ्याचा पाढा वाचला.
"तेव्हा तू किती कविता करायचीस. तुझ्या लग्नानंतरच्या नवीन कविता पाठव ना?"
"मी कविता करणं कधीच सोडून दिलेय." हसत ती म्हणाली.
"का?" आश्चर्याने त्याने विचारलं.
"एकदा संसाराच्या जाळ्यात अडकलं की कुठची कविता आणि कुठचं काय. तुलाही माहीत असेलच ना? पण तू मला तुझ्याबद्दल काहीच सांगत नाहीस? माझ्याकडून मात्र सगळं काढून घेतोस. माझ्या घरी होतास तेव्हाही तू तो विषय टाळलास" खोटं खोटं रागावून तिने विचारलं.
"माझ्याबद्दल काही सांगण्यासारख नाही आहे तर मी काय सांगू? आणि तुझ्याबद्दल ऐकायलाच मला जास्त मजा वाटते." थोड्या आगाऊपणे तो म्हणाला.
"तुझं लग्न झालंय का ते तरी सांग?"
"नाही झालं. लग्नासाठी तुला शोधत होतो पण तूच गायब झालीस, मग कुणाशी करणार लग्न?" खटयाळपणे तो म्हणाला.
"तुझ्याशी काही बोलण्यातच अर्थ नाही." ती वैतागली.
"आणि मी कधीपासून तुला विचारायचं म्हणतोय, त्या दिवशी तु पटकन बाजूला का झालीस?"
"कधी?"
"तुझ्या घरी, तु टी व्ही बघत असताना, मी तुझ्या खांद्याला धरले तेव्हा?"
तिचे कान तापले. "तुला माहीत आहे मी का बाजूला झाले ते." कशीबशी ती म्हणाली.
"माझ्या तरी मनात काही नव्हते बाबा." तिला चिडवत तो म्हणाला.
तिला तो प्रसंग आठवला. टी व्ही पाहण्यात ती एवढी गर्क होती की सुहासने पाठीमागून येऊन तिच्या खांद्यावर कधी हात ठेवला हेही तिला कळलं नव्हतं. नंतर "एवढं काय पाहतेस?" म्हणत त्याने तिला सहजच जवळ ओढलं होतं. आपली कशीबशी सुटका करून घेत तिने त्याला त्या सिनेमाची स्टोरी सांगण्याचा प्रयत्न केला होता. पण तेव्हाही तो कसा मिस्कीलपणे हसत तिच्याकडे पाहत होता, हे तिला आठवलं.
"आता तू तुझ्याबद्दल सगळं सांगितल्या शिवाय मी काहीही बोलणार नाही." इरेला पेटून ती म्हणाली.

त्या दिवशी ती घरी आली तेव्हा तिला खूप विचित्र वाटत होतं. तो प्रसंग घडून बरेच दिवस झाले होते, पण एक मित्र म्हणून आपल्याबद्दल वाटणाऱ्या आपुलकीनेच तो तसं वागला असेल असं समजून, आत्तापर्यंत तिने त्यावर जास्त विचार केला नव्हता. पण आज त्याच्याशी बोलण्यानंतर मात्र तिला वेगळंच काहीतरी वाटू लागलं आणि तिच्या पोटात खड्डा पडला. ऑफिस मधेही दिवसभर ती त्या संभाषणाचाच विचार करत होती. तो नक्कीच फ्लर्ट करत होता आणि तिला त्याचा रागही येत नव्हता. कॉलेजमधल्या सुहासमध्ये आणि या सुहास मध्ये किती फरक झालाय असं तिला वाटलं. एकेकाळचा अबोल, स्वतःतच रमणारा तो आता चांगलाच बोलघेवडा झाला होता, आत्मविश्वासाने झळकत होता. याचं लग्न तरी झालंय का? झालं नसेल तर का केलं नसेल? आणि त्यात एवढं लपवण्यासारखं काय आहे? तिच्या मनात विचार चालले होते. आपल्याबद्दलच्या भावना त्याने कॉलेजमधेही कधी उघड दर्शवल्या नव्हत्या. आणि इथे आल्यापासून त्याच्या मनात काय आहे हे लपवण्याचा औपचारिकपणाही तो पाळत नव्हता. एवढा धीट हा कधी झाला?

दुसऱ्या दिवशी पुन्हा त्याचा फोन आला. तिने फोन उचलला पण ती काही बोलली नाही.
"आहेस का?" त्याने विचारले. तिने फोन नुसताच कानाला लावून ठेवला होता.
"बोलणार नाहीस का?" तिकडून विचारलं.
ती गप्प. तोही थोडावेळ काही बोलला नाही.
"हे बघ मी आता फक्त दहा पर्यंत काऊनट करणार आहे. तोपर्यंत तु बोलली नाहीस तर फोन ठेऊन देईन" घोगऱ्या आवाजात तो म्हणाला.
पुढचे दहा सेकंद तो नंबर मोजत होता आणि इकडे तिचं हृदय जोरजोराने धडधडत होतं. काहीतरी अगम्य, अनोखं तिच्याबाबतीत घडत होतं.

भाग 3

त्या रात्री तिला खूप वेळ झोप लागली नाही. नवऱ्याला मिठी मारून, विचार करत ती तशीच पडून राहिली. तो अंक मोजत होता तेव्हाची अगतिक शांतता, फोनवरून येणारा त्याच्या श्वासांचा आवाज, पुढे काय होणार आहे, आपण बोलणार आहोत का नाही, याचा विचार करून तिच्या मनाची झालेली घालमेल. सगळं ती पुन्हा पुन्हा आठवत राहिली.

दुसऱ्या दिवशी त्याचा फोन आला.
"काल काय झालेलं?" उत्तेजित स्वरात त्याने विचारलं.
"कुठे काय? काही नाही." स्वतःला सावरत तिने म्हटलं.
"मग गप्प होतीस." तो पुटपुटला.
"काल मला रात्रभर झोप लागली नाही."
"का? कुणाचा विचार करत होतीस?" हा फिरून परत त्याच विषयावर कसा येतो याचं तिला हसू आलं.
"दुसऱ्या कुणाचा?" ती म्हणाली. तिकडून थोडा वेळ उत्तर आलं नाही.
"माझी स्वप्नंही पाहायला लागलीस का?" अंतराळातून आल्यासारखा त्याचा आवाज आला. ती काही बोलली नाही.
"काय काय पाहतेस स्वप्नात?" त्याने विचारलं.
"ते मी तुला का सांगावं?" तीही थोडी धीट होऊन बोलली.
"तू जर मला सांगितलस तर मीही तुला सांगेन."
"काय?"
"हेच, की मी स्वप्नात काय पाहतो."
"नाही नको. काहीही बोलतोस तु!" म्हणत तिने फोन ठेऊन दिला.

नंतरचे दोन दिवस तिने त्याचा फोन उचलला नाही. त्याने बरेचदा प्रयत्न केला. फोन आला की तिच्या छातीत धडधडायला लागे. दोन तीनदा हात फोनकडे गेलाही पण उचलायचं धाडस झालं नाही.
शेवटी त्याने याहू वर "फोन का उचलत नाहीस?" म्हणून इंस्टंट मेसेज पाठवला,
काहीतरी विचार करून पुढचा फोन तिने उचलला.
"सुहास, आपलं हे असं बोलणं योग्य आहे का?" चाचरत ती म्हणाली.
"असं म्हणजे कसं?" त्याने जरा रागानेच विचारलं.
"I am married!" ती कुजबुजली.
"I know... So what?"
"असं वागून नवऱ्याशी प्रतारणा केल्यासारखं नाही का होत?" त्याच्या बोलण्याचं तिला विशेष वाटलं.
"कोणत्या जमान्यातल्या गोष्टी करतेस तु? असं काय केलंस तु म्हणून तुला तसं वाटावं. तु काहीही वावगं करत नाहीस. "
ती गप्प बसली. तिच्या मनाला पटेना.
"तुला माझ्याशी बोलायला आवडतं ना?"
"हो" आज्ञाधारकपणे ती म्हणाली.
"आपण बोलण्या व्यतिरिक्त काही करू शकतो का एवढ्या लांबून?"
"नाही.."
"मग झालं तर! मलातरी त्यात काहीही आक्षेपार्ह दिसत नाही." तो म्हणाला.
"तुला कसं आक्षेपार्ह वाटेल? तू आहेस बॅचलर." त्राग्याने ती म्हणाली
"आणि... तुला कसं माहित मी बॅचलर आहे ते?" तो परत तिची चेष्टा करू लागला.
"Can you just tell me the truth?" ती ओरडली.
"तुला माझी खरी स्टोरी हवीय ना? मी सांगेन, पण एका अटीवर." तो म्हणाला.
"कोणती अट?"
"तुला माझ्याशी बोलावे लागेल."
"ते तर मी बोलतेच आहे."
"असलं नाही.." त्याचा आवाज घोगरा झाला.
"मग कसलं?" कंपित आवाजात तिने विचारलं.
"तुला माहित आहे कसलं ते. मी तुला आई एम वर एक लिंक पाठवतोय, ती उघड." त्याने सांगितलं. तिच्या मशीन वर आई एम वर आलेल्या लिंक वर तिने क्लिक केले. वाचत असताना, भर दिवसा कुणीतरी सर्वांच्या समोर वस्त्रे फेडून टाकल्यासारखा तिचा चेहरा झाला.
"How dare you?" थरथरत ती म्हणाली. काय बोलावे तिला सुचेना.
"अगं अगं! एवढी रागावू नकोस. तुला नाही बोलायचं तर नको बोलूस. मी सहज चेष्टा करत होतो तुझी." अजीजीने तो म्हणाला. तिची अशी काही रिअॅक्शन येईल याची त्याला कल्पना नव्हती. आणि अमेरिकेतली एकुलती एक मैत्रीण त्याला गमवायची नव्हती.
"असली चेष्टा?" तिने रागाने फोन बंद केला. हातातला फोन अजून तिने खालीही ठेवला नव्हता की परत फोनची रिंग वाजली. क्षणात तिने फोन कट केला.

संध्याकाळी घरी येताना गाडीतही ती चरफडत होती. तिच्याशी तो असा कसा वागू शकतो याचंच तिला नवल वाटत होतं. तो जे काही तिला विचारत होतं, तसल्या गोष्टी या जगात अस्तित्वात आहेत, हे ही तिला माहित नव्हतं. फोन सेक्स! कुणाच्या डोक्यातून ही कल्पना निघाली असेल असं तिला वाटलं. आणि असल्या गोष्टी कुणाला माहित असतात? असले थेर करायचेच आहेत तर हा दुसरी कुणी का बघत नाही? आणि आपल्याला असलं काही विचारायचं यानं धाडस तरी कसं केलं? परत ती तडफडली. घरापासून जवळच असणाऱ्या रस्त्यावर तिने बाजूला गाडी लावली. तिच्या मुलीची स्कूल बस यायची वेळ झाली होती. रस्त्याकडेच्या पदपथावर अस्वस्थपणे येरझाऱ्या घालत ती स्वत:शीच बोलली, "हाऊ डेअर ही!".
"एक्सक्यूज मी?" शेजारी तिच्यासारखीच, आपल्या मुलाची वाट पाहणाऱ्या एका चाईनीज गृहस्थाने तिच्याकडे वळून पाहिलं.
"सॉरी." ती ओशाळली.
बसमधून तिची मुलगी उतरली. केसांच्या झिपऱ्या गळ्यात आलेल्या, एवढ्या थंडीतही, फक्त पातळ जॅकेट घातलेल्या तिच्या मुलीने "मम्मी" म्हणून तिला मिठी मारली आणि एका क्षणात तिचा राग पळाला. तिच्या निष्पाप चेहऱ्याची पप्पी घेताना, तिला अतिशय शांत वाटलं. लहान असताना माणूस किती निष्पाप असतो, मोठा झाला कि नाही ते विचार त्याच्या मनात येतात.

घरी आल्यानंतर नवऱ्याला याबाबत काही सांगावे का हा तिला प्रश्न पडला. सुहास हा तिचा मित्र, वरून घरी येऊन गेलेला. काही सांगितलं तर तिचा नवरा आयुष्यभर तिला ऐकवत राहील याची तिला खात्री होती. न सांगितलेलंच बरं. बऱ्याच विचारानंतर तिने निर्णय घेतला. पण तिला राहवेना.

त्या रात्री जेवणानंतर डिशवॉशर लावत असताना सहज विचारल्यासारखे, तिने तिच्या नवऱ्याला विचारले, "तू कधी फोन सेक्स बद्दल ऐकलं आहेस कारे?"
"का? आज अचानक काय विचारतेयस?" टी व्ही तून मान काढून, तिच्या नवऱ्याने तिच्याकडे पाहिलं.
"काही नाही असंच. ऑफिस मधली लक्ष्मी आहे ना, ती बोलत होती काहीतरी." भांडी लावताना मग्न आहे असं दाखवत, तोंड लपवून ती म्हणाली.
"काय तुम्ही बायका, ऑफिस मध्ये असल्या विषयावर बोलता तुम्ही?"
"अरे, दुपारी बाहेर लंच ला गेलो तेव्हा बोलत होतो. पण सांग ना?"
"ऐकण्यासारखं त्यात विशेष काय आहे? पेपर मध्ये, क्रेग्ज्सलिस्ट मध्ये तू त्याच्या जाहिराती बघत नाहीस का?"
"नाही बाबा. मी तर कधी नाही पाहिल्या." अविश्वासाच्या आविर्भावाने तिने विचारलं.
"पर्सनल्समध्ये बघ." त्याने परत चेहरा टी व्ही कडे वळवला.
"पण मला हे कळत नाही, फोनवर काय करत असतील ते? I mean, सेक्स म्हटलं की शारीरिक संबध अशीच आत्तापर्यंत माझी कल्पना होती. हे काय नवीनच!"
"नवीन कुठे आहे? पूर्वी काही प्लटॉनिक नाती नव्हती का? हे त्याचंच दुसरं व्हर्जन. पण तुला हे कशाला हवंय आत्ता?" तो वैतागला.
"नाही, मी सहजच विचार करत होते, की अशा नात्याला मग आपण व्यभिचार म्हणू शकतो का?" तिने विचारलं.
"हं." तोही थोडा वेळ विचारात गुंतला. "अवघड प्रश्न आहे. व्यभिचाराची शब्दसंग्रहातली व्याख्या मला माहित नाही, आणि कदाचित ते पाहणाऱ्याच्या दृष्टीकोनावरही अवलंबून असू शकते. पण माझ्यामते तरी ते व्याभिचारातच मोडेल." अपेक्षेने तिच्याकडे पाहात तो म्हणाला.
"माझ्या मतेही." डिशवॉशर चालू करत ती उत्तरली.

भाग 4

दुसरा दिवस उजाडला. सकाळी लवकर उठून नेहमीसारखी तिने पोळी भाजी बनवली. सगळ्यांचे डबे भरले. मुलीला गडबडीत तयार करून बस मध्ये बसवून आली आणि ऑफिसमध्ये जायला निघणार तेवढ्यात तिच्या नवऱ्याने "संध्याकाळी ओम ला लवकर पिकअप करायला तुला जमेल का?" असं विचारलं. मग लवकर पिकअप कशासाठी करायचं ,किती वाजता करायचं, शाळेतून करायचं का डे केअर मधून, हे विचारण्यात पंधरा मिनिटं गेली. ह्याला रात्री सांगता येत नाही का? ती वैतागली. तिथून एकदाची ती रस्त्याला लागली तर गाडी मुख्य रस्त्याला लागल्या लागल्या समोर ट्रॅफिक दिसलं. पूर्वी ती ट्रफिक मध्ये अडकली की सुहासला फोन लावायची. तेव्हा वेळ कसा निघून जायचा हेही तिला कळत नसे. आता ती नुसतीच बसून होती. रेडीओवरचे सगळे चॅनल्स ऐकून, कुठल्यातरी रॉक चॅनल वर ती स्थगित झाली होती. त्या दिवशी ऑफिसमध्ये गेल्या गेल्या मॅनेजरने तिच्याकडे पाहिलं. ती चरफडली.

सकाळची महत्वाची कामे आटोपल्या नंतर तिने घड्याळात पाहिलं. अकरा वाजून गेले होते तरी त्याचा फोन आला नव्हता. बरं झालं, आपण चांगली त्याची खरडपट्टी काढली ते! ती योग्यच वागली होती, याबद्दल तिला शंका नव्हती. पण तरीही फिरून फिरून तिचे डोळे मोबाईल कडे वळत होते. समजा जर त्याने फोन केलाच तर काय बोलायचे याचा ती विचार करत होती. परत फोन करू नकोस असं सांगावं की तसलं अर्वाच्य बोलणार नसशील तर बोलते असं सांगावं. पण आपण त्याच्याशी बोलणार तरी आहोत का? तिला प्रश्न पडला. कालचं त्याचं वागणं तिला अपमानास्पद वाटलं होतंच. पण ते माफ करण्याजोगं आहे का याचा ती आता विचार करू लागली. आणि तिला स्वतःचाच राग आला. का म्हणून आपण त्याच्या फोनची वाट पाहतोय? रागाने तिने फोन ऑफ करून ठेवला.

संध्याकाळी मुलीला घेऊन ती घरी आली तेव्हा नवरा तिची वाटच बघत होता. त्याला पाहून ती प्रसन्नपणे हसली.
"कुठे होतीस? आज ओमला पिक अप करायचं होतं ना तुला?" भसकन तिच्यावर ओरडत त्याने विचारलं.
"ओह माय गॉड. मी विसरलेच" एक क्षणभर तिचं हृदय थांबल्याचा भास तिला झाला.
"तू आणलंस ना त्याला?" गडबडीत तिने विचारलं.
"हो मग काय. माझ्या मोबाईल वर त्यांनी कॅाल केला मग मला मिटिंग, मधेच सोडून यावं लागलं. मी तुला बऱ्याचदा फोन केला, पण तो सारखा व्हॉईस मेल मधे जात होता." वैतागून तो म्हणाला.
"I am so sorry. मी मिटिंग मध्ये जाताना फोन बंद केलेला तो सुरु करायला विसरले बहुतेक." धांदात खोटं बोलत ती म्हणाली. मनातून तिला स्वतःची अतिशय लाज वाटत होती. कसं विसरलो आपण? ती चूटपुटली.

सुहासचा विचार करायचा नाही असं ठरवून ती तिच्या आयुष्यात रुळायचा प्रयत्न करू लागली. नोकरी, घर, मुलं यांच्यात मन रमवायचा प्रयत्न करू लागली. पण शुक्रवार आला आणि पुन्हा तिला त्याची प्रकर्षाने आठवण झाली. शुक्रवारी बहुतेकदा तो दोनदा फोन करत असे. वीक एंड ची भरपाई म्हणून. पण शुक्रवारही आला आणि गेला. त्याने फोन केला नाही. घरी फोन करणे त्याने जवळ जवळ बंदच केले होते. ती त्याच्याशी ऑफिसमध्ये बोलते हे तिने अर्थातच नवऱ्याला सांगितले होते. त्यात लपवण्यासारखे काही आहे, असं आत्तापर्यंत तरी तिला वाटले नव्हते.

तो विकएंड, घडलेल्या घटनांवर ती विचार करत होती. आणि तिला तिच्या वागण्यातच काही तथ्य नाही असं वाटू लागलं. त्याला आपल्या बद्दल नक्कीच आपुलकी वाटते. नाहीतर आपली एवढी जुनी कविता त्याने कशाला जपून ठेवली असती! आणि विडंबन करणं, हे त्याच्यासाठी काही सोपं काम नसावं, तरीही त्याने प्रयत्न केला. आपल्या वाढदिवसासाठी त्याला एवढं सगळं करायची काय गरज होती? राहता राहिली फोनवर घाणेरडं बोलण्याची गोष्ट. तो म्हणाला तशी, कदाचित तो फक्त आपली चेष्टाच करत असेल! आपण कशाला त्याच्या बद्दल एवढा राग धरायचा? उगाचच आपण नाही त्या गोष्टी मनात धरतो असं तिला वाटू लागलं. त्याच्या बरोबर फोनवर बोलणं हा तिच्या आयुष्यात आलेला नवा विरंगुळा होता. आणि पुढे कदाचित धोका असू शकतो, याची अंधुक जाणीव होऊनही तिने त्याच्याशी बोलण्याचा निर्णय घेतला.

तिचा फोन आल्यावर तो एकदम खुश झाला. त्याने बाजी जिंकली होती. फोन वर "तसल्या" गोष्टी अजिबात करायच्या नाहीत अशी तिने त्याला तंबी दिली. त्यानेही ती बिनविरोध मानली. मग परत त्यांचे दररोज फोनवर संभाषण होऊ लागले. फोनवर लाडे लाडे बोलणं, रागावणं, रुसणं सुरु झालं. काहीच फरक झाला नव्हता. झाला असलाच तर आजकाल नवऱ्याला सगळंच सागायची गरज तिला वाटत नव्हती. सुहासवर पुढे तर तंबीचाही प्रभाव कमी व्हायला लागला. त्याचे तसे बोलणे हळूहळू पुन्हा सुरु झाले आणि नंतर वाढत गेले. पण तिलाही आता त्याचे काही वाटेनासे झाले. उलट तीही त्याला थोडीफार उत्तरं द्यायला शिकली होती.

एक दिवस ती लंच करून येताना, बाहेरच एका झाडाखाली त्याच्याशी बोलत थांबली होती. वसंत ऋतू सुरु झाला होता. आल्हाददायक हवा सुटली होती.
"किती मस्त हवा सुटली आहे इथं!" हवेत उडणारे केस, मान हलवून अजून उडवत ती म्हणाली.
"मग काय करावसं वाटतंय तुला?" तो सूचकपणे म्हणाला.
"काही नाही. आणि नुसतं वाटून उपयोग काय?"
"का?"
"इतक्या लांबून?" ती उगाचच म्हणाली.
"हं. मग आपण असं करूया. तू आधी डोळे बंद कर."
"केले."
"असं समज की आपण दोघे एका बंद रूम मध्ये आहोत. मध्ये भलं मोठं बेड आहे. कुठेतरी निळसर दिवा जळतोय..." बोलता बोलता तो तिला एका वेगळ्या दुनियेत घेऊन गेला. बंद चौकटीतलं, डीम लाईट मधलं, हळुवार संगीतातलं. तिथे ती कुणाची बायको नव्हती, आई नव्हती, मुलगी नव्हती; फक्त एक स्त्री होती. आपल्या अंतरीच्या कामनांना न झिडकारणारी, शरीरातल्या फुलणाऱ्या अनु रेणूला साद देणारी एक प्रेमिका. त्याचा शब्द न शब्द तिच्या अंगावर रोमांच फुलवत होता. आगीची एक लहर तिच्या अंगभर शिरशिरत होती. आजूबाजूच्या दुनियेची तिला खबर नव्हती. तिच्यासाठी त्याचे ते हळुवार शब्द आणि आर्जवे याने आसमंत भरून गेला होता. त्याचं बोलणं संपलं तेव्हा ती घामाने थबथबली होती. हृदयाची ठकठक अजूनही मोठ्याने ऐकू येत होती. असल्या उत्कट भावना तिने पूर्वी कधीच अनुभवल्या नव्हत्या. लग्नाला चौदा वर्षे होऊनही आपल्याला पूर्वी असं कधीच कसं वाटलं नाही? ऑफिसमध्ये शिरताना ती विचार करत होती.

"झालंय काय आज तुला?" त्या रात्री लाडात लपेटून घेत तिच्या नवऱ्याने तिला विचारले. "I never saw you like this.."
"का तुला आवडलं नाही का?"
"आवडलं? आमची स्वप्नपूर्ती झाली आज." खुशीने तो म्हणाला.


भाग 5

तिचं आणि सुहासचं असलं संभाषण हे दररोजचे रुटीन ठरले. तिचा लाजरेपणा हळूहळू कमी होत गेला आणि ती त्याच्या इतक्याच उत्कटतेने त्यातला आनंद उपभोगू लागली. सुखाचे एक नवीन दालन त्याने तिच्यासाठी उघडे करून दिले होते. आणि सुरुवातीला जरी ते मान्य करायला तिला बराच वेळ लागला तरी आता तिला त्यात विशेष काही वाटेनासे झाले. ह्याच्यामुळे उलट तिचे तिच्या नवऱ्या बरोबरचे संबंध सुधारले होते. इतक्या वर्षांच्या सहवासानंतर आलेला बेचवपणा, अळणीपणा संपला होता आणि एखाद्या नवदाम्पत्याच्या उत्साहाने त्यांच्या काम क्रीडा रंगत होत्या.

पण सुहास म्हणजे अजूनही तिच्यासाठी एक कोडं होतं. त्याचं लग्न झालंय का हा प्रश्न तिने त्याला कितीदा विचारला होता. प्रत्येक वेळी चतुराईने त्याने उत्तर द्यायचं टाळलं होतं. त्याच्या आयुष्यातल्या या गोष्टी तिला चमत्कारिक वाटत होत्या. एवढा तो सिक्रेटीव्ह का आहे तिला कळत नव्हतं. बरं, त्याच्याशी कोणत्याही गंभीर विषयावर बोलायला जावे तर तो त्या विषयाला बगल देऊन कधी चावट बोलणे सुरु करेल, हे तिच्याही लक्षात येत नसे.
"तू व्हर्जिन आहेस का?" एक दिवस तिने विचारले. तो प्रश्न विचारून त्याचं लग्न झालंय का याचा बहुतेक ती अंदाज घेत होती.
तो हसायला लागला. "का?"
"नाही तू बोलतोस तरी सगळं. म्हणून म्हटलं नुसतं बोलायलाच येतं की काही अनुभवही आहे." आगाऊपणे ती म्हणाली.
"माझ्या फक्त बोलण्यानं तुझी ही अवस्था होतेय मग विचार कर मी काही केलं तर काय होईल?" तो म्हणाला. ती काही बोलली नाही.
"तुला भेटायचे आहे का?" थोड्या वेळाने त्याने विचारले. ती दचकली. कितीतरी दिवसांपासून तिच्या मनात तो विचार येत होता. आणि तशी वेळ आली तर आपण काय करावे या मनोराज्यात तिने बराच वेळ घालवला होता. पण प्रत्यक्षात मात्र त्या प्रश्नाने तिच्या पायाखालची जमीन सरकली होती.
"कशाला?" घुटमळत ती म्हणाली.
"वडे खायला. असं काय विचारतेयस?"
"मग तू तरी असले प्रश्न का विचारतोयस, जेव्हा तुला माहित आहे माझी परिस्थिती?" त्राग्याने ती म्हणाली.

ही वेळ कधीतरी येणार हे तिला नक्की माहित होतं. पण त्याचं उत्तर तिलाही माहित नव्हतं. खरंच तिची काही करायची इच्छा होती का? होतीही आणि नव्हतीही. एकीकडे त्यातलं नाविन्य, एक्साइटमेंट, गूढता तिला आकर्षित करत होती तर दुसरीकडे कुटुंबाचे विचार मनात येत होते. एखाद्या स्वप्नासारख्या तरलपणे चाललेल्या प्रवासात आता काही खाचखळगे दिसायला लागले होते. आणि मनाने जरी सोयीनुसार, चाललेल्या कृत्यांचे समर्थन केले असले तरी तिच्या सद्सद्विवेक बुद्धीने ते कितपत समर्थनीय आहे असा तिला जाब विचारायला सुरुवात केली होती. त्यानंतर सुहासने बरेचदा तो प्रश्न तिला विचारला. पण त्यावर तिला कधीच ठोक उत्तर देता आले नाही.

हा हा म्हणता एक वर्ष संपले आणि सुहासची भारतात जायची वेळ आली.

त्याने तिकीट बोस्टन वरून बुक केले होते, आणि पुढच्या फ्लाईट मध्ये चार तासांचा अवधी होता.
"बघ, एअर पोर्ट वर हिल्टन आहे, तिथे आपण थांबू शकतो." आदल्या दिवशीही तो म्हणाला होता.
त्या दिवशी, मैत्रिणीकडे जाते असे सांगून, ती एकटीच एअरपोर्ट वर निघाली.
ती काय करणार याची तिला खात्री नव्हती. जे होईल ते होवो, असंच तिने मनाला बजावलं होतं. उतावीळ हृदयाने ती त्याची वाट पाहत होती. सिक्युरिटी मधून तो बाहेर आल्या आल्या तिने पळत जाऊन त्याला मिठी मारली. त्या मिठीत कसली वासना नव्हती, होता तो फक्त जिव्हाळा! त्यानेही तिला उचलून घेत, स्वतःभोवती एक चक्कर मारली.
"काय गं, नाही नाही म्हणता बरीच बोलायला शिकलीस तु?" तिला चिडवत तो म्हणाला.
"माझं जाऊदे, कॉलेज झाल्यानंतर तु काय काय शिकलास ते मला सांग. असलं कुठे बोलायला शिकलास?" स्टारबक्स मधल्या कॉफीचे घुटके घेत तिने विचारलं. कॉफीवरच्या फेसाने तिच्या वरच्या ओठावर बारीकशी रेघ ओढली होती. हळुवारपणे ती त्याने स्वतःच्या ओठांनी टिपली. त्याचा प्रथमच झालेला तो स्पर्श! ती नखशिखांत थरारली.
हसत ती थोडी बाजूला सरकली.
"बघ म्हटलं ना मी? मी एवढंही जवळ आलेलं तुला सहन होत नाहीये." हसत तो म्हणाला.
"असं काही समजू नकोस. असल्या गोष्टीनी लाजून जायला मी काही कॉलेज मधली अनुनभवी मुलगी नाहीये." ती चिडली. हा समजतो काय स्वतःला?
"मग हिल्टन मध्ये यायला एवढी का घाबरतेस?" त्याने आपलं कार्ड टाकलं.
"जसं तु तुझ्या आयुष्याबद्दल बोलायला घाबरतोस?" तिनेही त्याच्या मर्मावर बोट ठेवले.
त्याच्या चेहऱ्यावरचे हसू मावळले. कॉफी चमच्याने ढवळत तो खाली पाहू लागला.
"आता तरी सांग?" हळुवारपणे ती म्हणाली.
"त्यात काही सांगण्यासारखे नाही. लग्न झाले आणि दोन दिवसात घटस्फोटही झाला." खांदे उडवत तो म्हणाला. "Things happen sometimes."
त्याच्या त्या मोघम उत्तराने तिचे समाधान होणार नव्हते. खोदून खोदून तिने त्याला इत्यंभूत माहिती विचारली.
आई वडिलांनी ठरवून दिलेल्या मुलीशी त्याचे लग्न झाले होते. मुलगी अतिशय देखणी, सालस आणि त्याच्या सारखीच आय. टी. मध्ये काम करणारी होती. तो खूप खुश होता. भविष्याची रंगीत स्वप्ने बघत होता. पण लग्न झाल्याच्या दुसऱ्या दिवशीच, त्याच्या बायकोने, तिच्या प्रियकराबद्दल त्याला माहिती दिली. "घरच्यांनी जबरदस्तीने लग्न लाऊन दिले, पण मी त्याच्याशिवाय जगू शकत नाही." असं म्हणून रडून रडून तिने त्याचा खांदा ओला केला होता. आपल्या सगळ्या स्वप्नांचा चक्काचूर झालेला असताना, त्याने हिमतीने तिच्या घरच्यांचे मन वळवले आणि मोठ्या मनाने तिला घटस्फोट देऊन, तिचे तिच्या प्रियकराशी लग्न लाऊन दिले होते. नंतर त्याच्या घरच्यांनी बऱ्याच मुली बघितल्या, पण घटस्फोटीत मुलाला मनासारखी मुलगी मिळणे जरा अवघडच होते. नंतर त्याचीही लग्न करायची इच्छा उडून गेली आणि मला लग्नच करायचे नाही असे घरच्यांना सांगून, लग्न या प्रकारातूनच त्याने अंग काढून घेतले.
"आणि तुही लगेचच लग्न करून मोकळी झालीस. नाहीतर तुझ्याशीच केलं असतं." तिला गंभीर झालेली बघून तो म्हणाला.
"बघ अजूनही ऑफर खुली आहे. नंतर पस्तावशील." मिस्कीलपणे तो पुढे म्हणाला. वातावरणातला गंभीरपणा घालवण्याचा त्याचा प्रयत्न चाललाय हे तिने ताडले.
"म्हणजे यु आर स्टील अ व्हर्जिन." कसं पकडलं या आवेशात तिने विचारलं.
"तु म्हणजे ना! कोणत्या जमान्यात राहतेस? No, I am not a virgin." आश्वासकपूर्वक तो म्हणाला.
"मग जायचं?"
"कुठे?"
"हिल्टन मध्ये. सिद्धच करून दाखवतो तुला." डोळे मिचकावत तो म्हणाला.
ती काही बोलली नाही. त्याचंही काही चुकीचं नव्हतं. इतक्या दिवसांच्या फोनवरल्या संभाषणाची, त्या समागमाने पूर्ती होणार होती. कल्पनेनं तिचं शरीर उसळून उठलं. का नाही? एकाच दिवसाचा तर प्रश्न आहे? एवढं काय बिघडणार आहे? तिच्या मनातलं वादळ तो वाचत होता. इतक्या दिवसांचं बोलणं, त्यामुळे अपेक्षा वाढलेल्या. त्या पूर्ण झाल्या नाहीत तर? आत्तापर्यंत जपलेल्या या आठवणींच काय होईल? अपेक्षाभंगाने नंतर कडवट बनलेल्या त्यांच्या मैत्रीची कल्पना करून,तिचे तोंड कडू झाले.
"त्यापेक्षा आपण जर आत्ताच निरोप घेतला तर?" जड अंत:करणाने ती म्हणाली "कमीत कमी आपण एकत्र घालवलेल्या क्षणांची तरी चांगली आठवण राहील. उगाच कशाला चांगल्या गोष्टीत मिठाचा खडा टाकायचा?" ती समजुतीने म्हणाली. तो नुसता तिच्याकडे पाहत होता.
"माणसाच्या मनाला विरंगुळा हवा असतो. कशासाठी? मनाला समाधान देण्यासाठी, मन व्यस्त ठेवण्यासाठी. समजा, आपण झालेल्या गोष्टीकडे एक विरंगुळा म्हणून बघितले तर काय होईल?तुला कल्पनाही करवणार नाही एवढं माझं आयुष्य तु बदलवून टाकलं आहेस. तुझ्याशी बोलणं, भांडणं, रुसणं हा माझ्यासाठी एक विरंगुळा होता. त्याच्या फक्त आणि फक्त गोड आठवणी माझ्या मनात आहेत. मग त्यात समाधान मानायचे की आणखी काही अपेक्षा करून विरंगुळ्याचं दु:खात रुपांतर करून घ्यायचं? तूच सांग काय करायचं?"
तो उठला. तीही पटकन उठली. दोघांचेही डोळे पाणावले होते. दीर्घ आलिंगनात त्याने तिला ओढून घेतले.
त्याला जायला अजून थोडा वेळ बाकी होता. तो त्यांनी असाच एअर पोर्ट मध्ये हिंडण्यात घालवला. नुकत्याच पंख फुटलेल्या पक्षासारखा वेळही कसा भुरकन निघून गेला. त्याने तिला काही गोष्टी भेट म्हणून दिल्या आणि तिला त्याच्यासाठी आपण काहीच आणले नाही याची रुखरुख वाटून राहिली.
"बाय द वे, तसलं बोलायला कुठे शिकलास, हे अजून तु मला सांगितलंच नाहीस?" सिक्युरिटीच्या लाईन मध्ये तो उभा असताना तिने विचारलं.
तो हसला. गूढपणे.
"ते पुढच्या वेळेसाठी. पण तेव्हा माझं फक्त फोनवर भागणार नाही हं." तो म्हणाला.
लाईन मध्ये तो हळू हळू पुढे सरकत होता, आणि त्याच्याकडे पाहताना, वर्षभरातल्या सगळ्या गप्पा, गोष्टी तिच्या डोळ्या समोरून जात होत्या. तो दिसेनासा झाला तरी, त्या जागेवर ती थिजल्यासारखी उभी होती. त्याची पाठमोरी मूर्ती अजून तिच्या डोळ्यासमोर तरळत होती. 'पुढच्या वेळेसाठी" ती स्वतःशीच पुटपुटली. उत्कंठतेनं!

शरीराची किंमत

मरून जावंसं वाटतंय.
शून्यात पाहत मी म्हणाले.
आयुष्याचा कंटाळा आलाय;
शरीराचाही वैताग आलाय.
"हं", थोड्या वेळाने ते हुंकारले.
या शरीराची किंमत तुम्हाला माहित आहे?
नाही, आणि पर्वाही नाही; माझं उद्दाम उत्तर.
हे पायच घ्या:
त्याच्या जोरावर तुम्ही चालता पाळता.
कुणाला पाय विकत घ्यायचे असतील,
तर किती किंमत मोजावी लागेल?
वेडा कि खुळा हा डॉक्टर!
मला जगायची पर्वा नाही,
आणि याला माझ्या पायाची चिंता?
हृदय बिघडलं तर?
बरं होईल. सुटेन मी. माझा निश्वास.
नवीन तर मिळणारच नाही,
पण जुनंच कितीला पडेल?
कितीतरी कोटींना? माझा प्रश्न.
शक्य आहे. ते ही उपलब्ध असेल तर!
आंधळ्याना डोळे मिळाले तर जग कसं दिसेल?
जसं आपले डोळे गेल्यावर आपल्याला दिसेल! विलक्षण!
उपहास.
म्हणून तुम्ही डोळे फोडाल का?
काहीतरीच काय? दुखेल ना!
दुखायची एवढी भीती;
आत्ता तर मरायला निघाला होतात.
दुखणं सहन होत नाही म्हणून तर मरायचं.
कसलं दुखणं?
मनाचं, हृदयाचं.
शस्त्रक्रियेनं बरं न होणारं.
त्या दुखण्याची किमत शरीरापेक्षा मोठी?
कदाचित असेलही...
मन कुठं वसतं?
हृदयात...? कि मेंदूत...? माझा स्वतःलाच प्रश्न.
हृदय तर मांसाचा गोळा;
मेंदूतच असावं: माझा तर्क.
मग आपण हृदय दुखतं असं का म्हणतो?
कुणास ठाऊक.
तर तुमचा मेंदू दुखतोय: त्यांचा निष्कर्ष.
छे! छे! ते बरोबर वाटत नाही.
माझं मनच दुखतंय, मग ते कुठे का असेना.
ठीक आहे.
आता मला हे सांगा:
हे हृदय नसेल तर तुम्ही जगाल का?
नाही.
मेंदू काढून टाकला तर?
काहीतरीच काय...
आणि हे मन मुरगळून टाकलं तर?
हो...कदाचित...
मग या मनाच्या दुखण्याची किमत शरीरापेक्षा मोठी?
कसं शक्य आहे ते!

रुपाली

मुलाखत - उमेश कुलकर्णी

 वळू, विहीर सारखे चित्रपट निर्माण करून मराठी सिनेमाचे नाव राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहचवणारे मराठीतले एक उभरते दिग्दर्शक, उमेश कुलकर्णी. त्यांची चित्रपट निर्मितीची प्रक्रिया, त्यासाठी करावा लागणारा संघर्ष आणि त्यातून घडणारे आत्मनिरीक्षण. या सगळ्याबद्दल, आमच्या मराठी मंडळाच्या हितगुज दिवाळी अंकासाठी, फोनवर त्यांच्याशी साधलेला संवाद.

दिग्दर्शक होण्याचा विचार सर्वात प्रथम कधी मनात आला?
शाळा कॉलेज मध्ये मला अनेक वेगवेगळ्या विषयांमध्ये इंटरेस्ट होता. नाटक, कोरीयाग्राफी, आर्किटेक्चर, गणित यामध्ये काहीतरी करायचे होते. हे सगळे करत असताना, मराठीतले महत्वाचे दिग्दर्शक सुमित्रा भावे आणि सुनील सुखटणकर यांच्याशी माझी ओळख झाली आणि त्यांनी मला त्यांच्या 'दोघी' चित्रपटासाठी सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून बोलावले. त्या चित्रपटाच्या प्रोसेस मध्ये मी शेवटपर्यंत इनव्हॉल्व होतो. त्यानंतर काही documentaries वर सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. तो सगळा अनुभव खूप challenging वाटला. चित्रपट ही किती अवघड गोष्ट आहे आणि त्यात संगीत, कोरीयाग्राफी, भाषा या सगळ्यांच्या मिश्रणातून काहीतरी अद्भुत निर्माण होतंय असं वाटलं. त्यानंतर CA, LAW करायचे सोडून, सुखटणकरांनी सुचविल्याप्रमाणे मी FTII मध्ये अॅडमिशन घेतली. तिथे जगभरातले महत्वाचे दिग्दर्शक कळाले, त्यांच्या फिल्म्स पाहता आल्या, त्यांनी या माध्यमाचा कशा प्रकारे उपयोग करून घेतला या गोष्टी शिकता आल्या. काही स्वत:च्या गोष्टीही करता आल्या. त्यात असं लक्षात आलं की आपण जे करू पाहतोय ते लोकांपर्यंत पोहोचतंय. मग त्यानंतर आमची स्वतःची निर्मिती असलेला 'वळू' चित्रपट आम्ही निर्माण केला.

फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टीटयूट मध्ये शिक्षण घेताना कोणत्या filmmakers चे आदर्श तुमच्या डोळ्यासमोर होते?
तशी खूप नावं घेता येतील. त्यातही सांगायचे झालेच तर आब्बास किरोस्तामी, फेडरिको फेलिनी, याशचीरो वोसी, भारतातले सत्यजित रे, रित्विक घटक, गुरुदत्त, केरळमधले अरविंदन यांच्या फिल्म्स पाहता आल्या आणि त्यांचा अभ्यास करता आला.

वळू चित्रपट कसा मिळाला? तो करण्यासाठी आर्थिक साहाय्य मिळवताना कोणत्या अडचणी आल्या?
FTII मधून बाहेर आल्यानंतर काही documentaries वर काम करत होतो. ते करताना मी आणि माझा मित्र गिरीश कुलकर्णी यांनी ठरवले की आपली स्वत:ची फिल्म केली पाहिजे. FTII मध्ये 'गिरणी' नावाच्या माझ्या शोर्ट फिल्म ला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला होता. तेव्हा वाटले की वळूसाठी आम्हाला सहज प्रोड्यूसर मिळेल. मग आम्ही एक स्क्रिप्ट लिहिली आणि वेगवेगळ्या निर्मात्यांकडे जायला लागलो. तेव्हा असं लक्षात आलं की लोकांना जे चित्रपट आधी गाजलेले आहेत, त्याच पद्धतीचे चित्रपट बनवण्यामध्ये इंटरेस्ट आहे. आणि आमच्या चित्रपटाचा नायक एक बैल होता, त्यामुळे लोकांच्या लक्षात येत नव्हते की ही कोणत्या प्रकारची फिल्म आहे. फिल्मचे बजेटही जास्त होते आणि आम्हाला कोणतीही compromise करायची नव्हती. तेव्हा दीड वर्षांच्या प्रयत्नांनंतर, आम्हाला हवी तशी फिल्म काढण्यासाठी आम्ही स्वत:च निर्माते व्हायचे ठरविले. मी, गिरीश, प्रशांत पेठे, गणपत कोठारी आणि नितीन वैद्य आम्ही सगळ्यांनी मिळून कर्ज काढून पैसे जमा केले आणि पहिली निर्मिती केली.


वळू चित्रपट दिग्दर्शित करतानाच्या काही आठवणी?
३० दिवस वळूचे शुटींग चालू होते. प्रत्येक दिवस हा वेगवेगळ्या अनुभवाचा होता. प्रत्येक दिवसाचं शुटींग म्हणजे एखादे लग्न manage करण्याएव्हढं काम होते. म्हणजे आम्ही ३० दिवसात, ३० लग्नं manage केली असे म्हटले तरी चालेल. सगळे कलाकार म्हणजे अतुल कुलकर्णी, डॉ. मोहन आगाशे, भारती आचरेकर, दिलीप प्रभावळकर, आमचा सिनेमॅटोग्राफर सुधीर पनसाळे आमच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. त्यांच्या सहकार्यानेच आम्ही वळू पूर्ण करू शकलो.

वळू चित्रपट एवढा यशस्वी झाल्यानंतर विहिरची निर्मिती करणे सोपे गेले का? त्याला AB कॉर्प सारख्या कंपनीकडून साहाय्य कसे मिळवले?
त्याचा फायदा अर्थातच झाला. वळूनंतर खूप निर्मात्यांनी आम्हाला संपर्क केला. त्याचवेळी जया बच्चन यांचा पण एकदा फोन आला. त्यात वळूचे यश हा भाग होताच आणि त्याचबरोबर त्या माझ्या फिल्म इन्स्टीटयूट मधल्या सिनियर आहेत तिथली आमची ओळख होती. तिथे त्यांना माझी 'गिरणी' फिल्म आवडली होती, तेव्हा त्यांनी बरोबर काम करण्याची इच्छा प्रदर्शित केली होती. विहिरची गोष्ट त्यांना आवडली आणि त्यांनी त्याची निर्मिती करण्यासाठी पैसे दिले.

विहीरला व्यावसायिक यश कितपत मिळाले?
पुण्यात आणि काही शहरांत तो रिलीज झाला. पुण्यात तो ३ महिने चालला होता. एखादा चित्रपट किती लोकांपर्यंत पोहचतो आणि किती खोलपर्यंत पोहचतो या दोन्ही गोष्टी माझ्यामते चित्रपटाचे यश सांगतात. अनेक तरुण मंडळीनी विहीर पाहून चांगल्या प्रतिक्रिया दिल्या. तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर, बर्लिन महोत्सवात ही तो दाखवला गेला. ३५ वर्षापूर्वी दाखविलेल्या 'सामना' या चित्रपटानंतर त्या महोत्सवात दाखविलेला हा दुसरा मराठी चित्रपट आहे. त्याचबरोबर भारतातल्या आणि जगभरातल्या, अनेक मोठ्या चित्रपटमहोत्सवात देखील हा चित्रपट दाखविला गेला. कुठल्याही चित्रपटाचा स्वत:चा असा एक प्रेक्षकवर्ग असतो तो विहिरला नक्कीच मिळाला.

देऊळ चित्रपटाबद्दल काही माहिती सांगाल का?
देऊळ पूर्ण करण्याच्या मार्गावर आहोत. तो या month end पर्यंत पूर्ण होणार आहे. त्यावर आम्ही ३ वर्षे काम करतो आहे. आत्ता भारतातल्या खेड्यांमध्ये जी तरुण मुले आहेत, त्यांना शहरामधला जो झगमगाट आहे, तो TV आणि mobile मार्फत त्यांच्यापर्यंत पोहचतो आहे. पण त्यासारखे आयुष्य जगण्याचे त्यांच्याजवळ resources नाहीत. त्याबद्दल आकर्षण तर आहे, पण ते मिळवण्यासाठी काही मार्ग नाही. खेड्यातच नव्हे तर शहरातही तुम्ही जगता त्यापेक्षा काहीतरी वेगळे जगण्याची फूस लावली जाते. तर अशी ही आजच्या जगण्याची गोष्ट आहे आणि ती अतिशय हलक्याफुलक्या ढंगाने मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यात बरेचसे ज्येष्ठ कलाकार आहेत जसे की नाना पाटेकर, दिलीप प्रभावळकर, डॉ. मोहन आगाशे, किशोर कदम आणि तो ४ नोव्हेंबर ला रिलीज होतोय.

फिचर फिल्म्स केल्यानंतर 'थ्री ऑफ अस', गारुड सारखे लघुचित्रपट करण्यापाठीमागे काय हेतू होता?
लघुचित्रपट हा चित्रपट सिनेमाचा एक वेगळा 'form' आहे आणि तो तितकाच सशक्त आणि challenging आहे. कमी कालावधीत एखादी गोष्ट मांडणे ही जास्त अवघड गोष्ट असते. अनेक गोष्टी अशा असतात की त्या जर छोट्या वेळामध्ये सांगितल्या तर जास्त प्रभावीपणे सांगता येतात. चित्रपट निर्मितीसाठी लोक जेव्हा पैसे देतात, तेव्हा ते पैसे त्यांना परत मिळवून द्यायची जबाबदारी तुमच्यावर येते. पण शोर्ट फिल्म्स मध्ये आर्थिक गणित नावाची गोष्ट खूप मोठ्या प्रमाणावर जमलेली नसते म्हणून वेगवेगळ्या पद्धतीचे experiments करता येतात.

तुम्ही वळू, विहीर सारख्या चित्रपटांना कलात्मक की व्यावसायिक चित्रपट म्हणाल?
असे कुठल्याही पद्धतीचे tags आम्ही लावत नाही आणि दुसऱ्यांनीही ते लाऊ नयेत अशी आमची विनंती असते. कलात्मक किंवा व्यावसायिक असे काही नसते. आमच्या दृष्टीने फक्त एक चांगला चित्रपट बनविण्याचा आणि तो प्रेक्षकांपर्यंत पोहचविण्याचा आमचा प्रयत्न असतो.

कोणता चित्रपट दिग्दर्शित करायचं हे कसे ठरवता? कोणत्या प्रकारचे विषय आपणाला आकर्षित करतात?
काही वेळा असं होतं की एखादी कल्पना मनात येते आणि काही वर्षानंतर ती मनामध्ये आकार घ्यायला लागते. हे होत असताना आम्ही डोळसपणे अनेक लोकांना भेटत असतो, अनेक situations मधून जात असतो. काही गोष्टी खोलवर मनात रुजतात, त्याचं हळूहळू एखादं रूप तयार होतं. माझे मित्र गिरीश कुलकर्णी हे पटकथा आणि संवाद लिहतात. आम्हाला एखादी फिल्म करावीशी वाटली की आम्ही त्याच्याबद्दल बोलत राहतो. मग २-३ वर्षांनी त्याचं एक स्क्रिप्ट तयार होतं. अशी ती प्रोसेस आहे. आम्ही जाणूनबुजून एखाद्या विषयावर चित्रपट करायचे असे ठरवत नाही.

चित्रपट क्षेत्रात येण्यापूर्वी आणि आता यशस्वी झाल्यानंतर आपल्या आयुष्यात काही फरक झाला आहे का?
मला स्वत:ला यश अपयश असे tags आवडत नाहीत. यश ही खूप फसवी गोष्ट आहे. आम्ही जे मांडू पाहतोय ते जास्तीत जास्त प्रभावीपणे कसे मांडता येईल. चित्रपट माध्यम वेगवेगळ्या पद्धतीने कसे explore करता येईल. आणि हे करत असताना माणूस म्हणूस स्वत:चा शोध कसा घेता येईल. हा आमचा मूळ उद्देश आहे. हे काम एका चित्रपटाने संपणारे नाही. तो प्रवास हाच आमचा आनंदाचा भाग आहे. त्याच्या शोधासाठीच आम्ही हे सगळं करतोय. त्यात यशाने खूप फरक पडत नाही. झालाच तर वळूसारखा चित्रपट जेव्हा चालतो, तेव्हा पुढच्या चित्रपटांच्या निर्मितीसाठी मदत होते इतकाच.

आपल्या भविष्यातील प्रोजेक्ट्स बद्दल काही माहिती सांगाल का?
आम्ही एका नवीन चित्रपटाची निर्मिती करतो आहोत, ज्याचं नाव 'मसाला' असं आहे. त्याचे आम्ही creative producer आहोत. गिरीश कुलकर्णीनी तो चित्रपट लिहिला आहे आणि संदेश कुलकर्णी तो दिग्दर्शित करणार आहेत.

मृगजळ

      लाल रंगाची मारुती रस्त्यावरून चालली होती. संध्याकाळची वेळ होती. आजीच्या बाजूची खिडकी उघडी होती. बाहेरच्या थंडगार वाऱ्याबरोबर संधिप्रकाशाची रुपेरी किरणं, तिच्या रुपेरी केसांशी खेळत होती. एखाद्या लहान मुलीसारखी ती खिडकीवर हात ठेऊन बाहेर टकमक बघत होती. तिच्या चेहऱ्यावरचा बालिश आनंद न्याहाळत, शेजारी तिची नात स्नेहा बसली होती.
"हे तुझ्या आजीचं माहेर." स्नेहाच्या आईने स्नेहाची तंद्री भंग केली. गाडी एका गावावरून चालली होती.
"You mean my great grandmother's" झोपण्यासाठी मिटलेले डोळे उघडून स्नेहाची सात वर्षांची मुलगी, आस्था उद्गारली. तिला बहुतेक आजीचं मराठी कळलं हे दर्शवायचं असावं. गाडीत पाठीमागे चौघीही दाटीवाटी करून बसल्या होत्या. आस्थाला तिच्या आजीने मांडीवर घेतले होते आणि स्नेहा तिच्या आजीजवळ बसली होती. त्या घरातल्या चार पिढ्या त्या गाडीत पाठीमागच्या सीटवर सामावल्या होत्या.
       आज सकाळी जेव्हा आजीला पाहायला म्हणून स्नेहा निघाली, तेव्हा तिला घेऊनच ती परतेल याची तिला यत्किंचितही कल्पना नव्हती. मागच्या दोन्ही भारत भेटीत तिला आजीकडे जायला मिळालं नव्हतं. त्यामुळे या वेळी जायला एक आठवडाच राहिला असताना, वेळात वेळ काढून ती चालली होती. जाताना तिच्या डोळ्यासमोर गोरीपान, उंच, भलंमोठ्ठं कुंकू लावलेली आजीची मूर्ती होती. तशी सगळ्यांनी तिला कल्पना देऊन ठेवली होती पण प्रत्यक्षात आजीला पाहिल्यावर तिला रडू फुटलं. अंधार्या खोलीतून छोटीशी, अशक्त, सुरुकुतलेल्या शरीराची आजी बाहेर आली आणि मध्ये किती काळ गेला असेल याची स्नेहाला जाणीव झाली. तसा पाच-सहा वर्षांचा काळ खूप नव्हता. पण त्या कालावधीत झालेल्या घटनांनी आजीच्या तब्येतीवर चांगलाच टोल घेतला होता. आपल्याला कोण भेटायला आलं म्हणून आजीनं तिच्याकडे कुतूहलानं पाहिलं. सगळ्यांना वाटलं की ती कदाचित स्नेहाला ओळखेल. पहिली नात म्हणून स्नेहा सगळ्यांचीच खूप लाडकी होती. पण एखाद्या अनोळखी माणसाकडे पाहावं तसं आजीनं तिच्याकडे पाहिलं. तिचं कृश शरीर मिठीत घेताना स्नेहाला असंख्य यातना झाल्या. हीच आजी: आपली काळजी करणारी, पोट भरले तरी प्रेमाने खाऊ घालणारी, रस्त्यात वेडंवाकडं पळाल्यावर धोपटणारी, शनिवारी कोणतेही महत्वाचे काम न करणारी, आपल्याला मारलं की आईला तंबी देणारी! तिच्या कितीतरी आठवणी स्नेहाच्या मनात दाटून आल्या.
            मग तिनं आजीशी एकतर्फी खूप गोष्टी गेल्या. लहान मुलाच्या उत्सुक नजरेनं आजीनं त्या सगळ्या ऐकल्या. पण निघायची वेळ झाली आणि तिला सोडून जाणे स्नेहाच्या जीवावर आलं. आता पुन्हा आजी भेटेल का या विचारानं तिला कसनुसं झालं. "आई, प्लीज तिला आपल्याबरोबर घेऊन जाऊया ना?" तिनं आईला विनंती केली. तिची आईही सर्व्हिस करणारी. घरी नेऊन आजीचे हाल होतील ही तिला काळजी. तिच्यासाठी दिवसभर घरी कोण थांबणार? इथं at least मामी असते तिची काळजी घेणारी. पण शेवटी स्नेहानं तिला तयार केलंच. आजी केवढी खुश झाली! लहानपणी एस. टी. त बसून जायचं म्हटल्यावर स्नेहाला जेवढी मजा वाटायची अगदी तसेच भाव आजीच्या चेहऱ्यावरही होते.
            आजीचे केस तिच्या खूपच डोळ्यावर येत आहेत हे पाहून स्नेहाने ते पुढे होऊन मागे सारले. आजीने तिच्याकडे आस्थेनं बघितलं आणि पुन्हा बाहेर नजर वळवली. बाहेर तिला कसलीतरी खुण पटल्यासारखी झाली. गाडी तिच्या शाळेजवळून चालली होती. आज दुपारीच तर तिने रामुशी भांडणे केली होती. आणि चिडून जाऊन रामूनं, रस्त्यावरचा दगड फेकून तिच्या डोक्यात मारला होता. भळाभळा रक्त वाहायला लागलं होतं म्हणून शिक्षकांनी तिला, तिच्या मोठ्या बहिणीबरोबर घरी पाठवले होते. वडील शेतातून घरी येण्याआधी ती घाबरून कोपऱ्यात बसली होती. बाबांना कळलं तर मार मिळणार याची तिला खात्री होती.
"मी नाही रामूची खोडी काढली. त्यानंच माझा खोडरबर चोरला होता." अचानक स्नेहाकडे पाहत ती म्हणाली. आजीला एकदम काय झाले हे स्नेहाला कळेना. तिच्या चेहऱ्यावरचे घाबरलेले भाव पाहून तिला एकदम भडभडून आलं.
"कोण रामू आजी? काय केलं त्यानं?" आजीला जवळ घेत तिनं विचारलं.
"त्यानं माझ्या डोक्याला मारलं." डोक्याकडे हात नेऊन आजीने तक्रार केली.
"हो हो. तो रामू आहेच तसा खोडकर"
"तू बाबांना सांगणार नाही ना?”
"अ हं. बिलकुल नाही" आजीच्या कृश हातांचा विळखा तिच्या गळ्याभोवती पडला. डोळ्यातलं पाणी तिने आजीच्याच साडीला पुसले. लगेचच लहान मुलीसारखं समाधानानं हसत आजीने तिच्या खांद्यावर विश्वासाने मान टाकली.
          लहानपणी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत कधी आजोबा तर कधी आजी त्यांना आजोळी घेऊन जायला येत असत. तेव्हा ती आजीच्या खांद्यावर मान टाकून अशीच झोपली असेल गाडीत! आई बाबा रागवले की आजीच्या कुशीत जाऊन लपायची तिला सवय. त्या कुशीतली ती मायेची ऊब, अगदी मागच्या भेटी पर्यंतही तशीच होती. तिच्या काळजीने वेडी होणारी आजी तिला आठवली. एकदा चुकून तिच्याकडून, बोगद्यातल्या सापाला दगड लागला, असं तिच्या घोळक्यातलं कुणीतरी म्हणालं, म्हणून आजीने किती अकांडतांडव केला होता. तिथं खरंच साप होता की नव्हता हेही तिने पाहिलं नव्हतं. पण त्याची माफी मागायला सांगून आणि तोंडाने 'आस्तिक मुनीची शपथ' असा सतत जप करायला लाऊन तिने तिला पूर्ण घाबरवून टाकलं होतं. तो संपूर्ण उन्हाळा, कुठेतरी तो साप दगा धरून बसलाय या धास्तीत स्नेहाने घरात बसून काढला. अजूनही तिच्या मनातली ती सापाची भीती गेली नव्हती. आजीची कृपा!
         तिने आजीकडे पाहिलं. शांतपणे ती तिच्या खांद्यावर विसावली होती. सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावर तिचं भलं मोठ्ठं गोंदण उठून दिसत होतं. तोंडात मोजकेच दात बाकी होते, त्यामुळे गाल खोबणीत गेले होते. तिचा कृश, जाळ्या जाळ्यांचा हात तिने हातात घेतला. नवव्या वर्षी लग्न करून आजी घरात आली होती. तेव्हापासून आत्तापर्यंतच्या सत्तर वर्षात आजीनं काय काय पाहिलं असेल, सोसलं असेल? तिच्या मनात आलं. आणि आत्ता त्याची तिला कसलीच आठवण नव्हती. एक आख्खं आयुष्य, त्याच्यामध्ये घडलेल्या असंख्य घटना, संवाद, हजारो माणसे सगळं आता तिच्या दृष्टीने शून्यवत होतं.
"आई, कसं गं हे आजीचं झालं? तिला काहीच समजत नाही का?" न राहवून तिने आईला विचारलं.
"गप रडू नको. म्हातारपणी असं व्हायचंच."
"असलं काही पाहिलं की जगण्यात काही अर्थच वाटत नाही."
"असलं काही बोलू नये. चांगला नवरा आहे, दोन मुलं आहेत. चांगला संसार करायचा." आई कशीतरी तिची समजूत काढत होती.
"मलाही नवरा आहे." त्यांचं बोलणं ऐकत असलेल्या आजीनं, अचानक स्नेहाच्या खांद्यावरची मान उचलून सांगितलं.
"हो का?" तिच्या आकस्मित बोलण्यावर स्नेहाला काय म्हणावे ते सुचेना.
"हो. ते कराडला असतात. शाळेवर शिक्षक आहेत. मला दर महिन्याला पैसे पाठवून देतात."
कुतूहलानं स्नेहाच्या चेहऱ्यावरचे भाव न्याहाळत ती म्हणाली. स्नेहाचा तिच्या बोलण्यावर विश्वास बसतोय की नाही याचा ती अंदाज घेत होती. ऐंशीतली तिची आजी! तिच्या सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावरच्या, निस्तेज डोळ्यामधली ती आर्जव स्नेहाचं काळीज चिरून गेली.
"हो? किती पैसे पाठवतात?" आवंढा गिळून तिने विचारलं.
आजीच्या चेहऱ्यावर गोंधळलेले भाव उमटले. खूप वेळ तिने विचार केला.
"शंभर." शेवटी ती उत्तरली.
              पहिला मुलगा झाल्यानंतर एक दोन वर्षांसाठी आजोबा कराडला सर्व्हिसला जात होते हे स्नेहाला माहित होते. पण आजी त्याबद्दल बोलत होती की आता दर महिन्याला आजोबांची पेन्शन तिला मिळत असे त्याबद्दल हे स्नेहाला कळलं नाही. लग्न झाल्यावर सुरुवातीला आजोबा म्हणे आजीला खांद्यावर घेऊन फिरवत असत. हे खरं की खोटं कुणास ठाऊक. नऊ वर्षांचीच होती ती! माहेरी आजी अतिशय लाडात वाढलेली. घरी दोघी बहिणीच, त्यांना भाऊ नव्हता. घरचीच गाईगुरे त्यामुळे दुधदुभतं भरपूर. वडिलांनी कधी कसला लाड पुरवला नाही असं झालं नाही. पण सासरी ती एकत्र कुटुंबात येऊन पडली. सुरुवातीला तिला खूप त्रास झाला. दिराने एकदा तिच्यावर हातही उगारला होता, तेव्हा ती सहा महिने माहेरी जाऊन राहिली होती. पण आजोबा शेवटपर्यंत कसे तिला न्यायला आले नाहीत ही गोष्ट पोटतिडकीने तिने आत्तापर्यंत सगळ्या नातवंडाना सांगितली होती. पण नंतर आपोआपच तिला घराची ओढ वाटू लागली आणि तिच्या वडिलांनी तिला घरी आणून सोडले. नंतर सासू-सासरे, दीर, नणंद यांच्या मर्जीनुसार वागायची सवय जडली. लहान वयातच मुले व्हायला सुरुवात झाली. सगळं तरुणपण मुलांना जन्म देण्यात आणि त्यांच दुखणंखुपणं काढण्यात गेलं. मुलांच्या शिक्षणासाठी दागिने मोडून लंकेची पार्वती झाली. नंतर तीच मुलं मोठी होऊन सुना घेऊन आली. पण सासूपण भोगायचे सोडून, शिकल्यासवरलेल्या सुनांकडून तिला ऐकून घ्यायची पाळी आली. सुना आल्यानंतर, आता सुखाचे चार घास मिळतील असं तिला वाटलं असेल का? या आयुष्याच्या रहाटगाडग्यातून कधी तिची सुटका झाली असेल का? स्नेहाच्या मनात विचार येऊ लागले.
आस्थाने थोडी चुळबूळ केली.
"ही तुझी मुलगी का?" तिच्याकडे पाहत आजीने विचारलं.
"हो"
"मलाही एक मुलगी आहे.”
"हो? काय नाव तिचं?" स्नेहानं विचारलं.
“मीना." स्नेहानं चमकून आईकडे पाहिलं. स्नेहाच्या आईचंच नाव मीना होतं. आई, आस्था बरोबर शांतपणे झोपली होती. स्वतःचे नाव आजीच्या तोंडून ऐकून आईला बरं वाटलं असतं! पण आजीला मीना तिच्याबरोबर गाडीत आहे याची काही जाणीव नव्हती. तिच्या मनातली मीना केवढी असेल असं स्नेहाला वाटलं.
"मग कुठाय मीना आता?" तिनं विचारलं.
"ती शाळेत जाते. शंकराच्या देवळाजवळ ती शाळा आहे ना, तिथं जाते ती." पापणीही न हलवता आजीने सांगितलं.
"किती मुलं आहेत तुला?" स्नेहाला उगाचच कुतूहल वाटलं.
"तीन."
         आजीला एकूण आठ मुलं झालेली. त्यातली तीन बाळपणातच वारलेली. पण आत्ता तिला त्यातली फक्त तीनच आठवत होती. अधून मधून स्नेहा तिच्या तोंडावरून हात फिरवत होती. आस्थाच्या तोंडावरून फिरवावा तसा! आपल्यावर एवढं प्रेम करणारं अचानक कोण आलंय म्हणून आजी तिच्याकडे कुतूहलाने बघत होती. सुखावत होती.
"माझा एक मुलगा साताऱ्यात दुकान चालवतो." आता ती बबन मामाबद्दल बोलत होती. तीन वर्षापूर्वी स्नेहाचे आजोबा वृद्धत्वाने गेले आणि त्यानंतर दोनच महिन्यात accident मध्ये बबन मामाचा देहांत झाला होता. त्या धक्क्यानंच आजीची ही अवस्था झाली होती. तिला वर्तमान, भूत, भविष्य काळाची कसली जाणीवच राहिली नव्हती. टाईम मशीन मध्ये बसल्यासारखं आजीचं मन वेगवेगळ्या कालखंडात वावरत होतं. तिच्या आयुष्यातल्या घटना एखाद्या मृगजळा सारख्या तिच्या मेंदूत हुलकावण्या देत होत्या. आजीची बुद्धी गेलीय असं सगळे म्हणत होते. पण स्नेहाला माहीत होतं. अल्झायमर या रोगाबद्दल अमेरिकेत तिनं कितीतरी ऐकलं होतं. पण तो कुणाला झालेला ती प्रथमच पाहत होती. त्याच्याबद्दल अमेरिकेत किती जागृती निर्माण केलीय! पण इथे भारतात म्हातारपणी असं व्हायचं असं लोक गृहीतच धरतात. हात नसला, दृष्टी नसली तरी जगणं ती समजू शकत होती. पण स्मरणशक्तीच नसेल तर! तिने आस्थाकडे पाहिलं. ती आहे, आई आहे, नवरा आहे म्हणून तिच्या जगण्याला अर्थ आहे. त्यांचं अस्तित्व हीच तिची ओळख आहे. कुणी विचारलं तू कोण आहेस म्हणून तर आस्थाची आई, आईची मुलगी आणि नवऱ्याची बायको म्हणूनच तिनं स्वत:ची ओळख करून दिली असती. पण ती त्यांनाच विसरली तर? मागच्या सगळ्या आठवणीच विसरली तर? किती पोकळी जाणवेल तिच्या मनात? सगळेच परके! पण सगळे परके आहेत हे कळायला आधी स्वत:ची ओळखही राहायला हवी ना? कसं वाटत असेल आता आजीला? तिच्या मनात काय विचार चालले असतील?
         घरी पोहचल्यानंतर शून्यमनस्कपणे आजीला तिने घरात आणले. दुसऱ्या दिवशी दुकानात जाऊन आजीसाठी तिने दोन-तीन चांगल्या साड्या घेतल्या. घरी आल्यावर लगेचच आजीला तिने एक साडी नेसायला लावली. आजीचा चेहरा खुलला. किती वर्षांनी तिला नवीन साडी मिळाली असेल देव जाणे! आजीची आठवण म्हणून तिनं सगळ्या फॅमिलीचा एक फोटो घ्यायचं ठरवलं. तिला मध्यभागी बसवून सगळे तिच्याभोवती उभे राहिले. त्या फोटोतही आजीने तिचा हात पकडला होता. नंतर डिजिटल कॅमेऱ्यात तो फोटो पाहताना तिला कसंतरीच झालं. आजी कॅमेऱ्या कडे बघत नव्हती. कुठेतरी शून्यात, पैलतीरी तिची नजर लागली होती. जणू तिला या सगळ्याशी काही घेणंदेणं नव्हतं. स्नेहाला स्वत:चाच राग आला. तिला वाटलं की हे सगळं ती स्वत:साठीच करतेय. काय करायचा आहे तो फोटो आजीला? फोटोतली ती क्षीण, अशक्त आजी! आजीची असली आठवण हवीय तिला? पण तो फोटो डिलीट करायचं धाडस तिला झालं नाही.
          त्यानंतरचे चार दिवस खूप घाईत गेले. अमेरिकेला जाण्या आधीची शॉपिंग, मित्र-मैत्रिणींना भेटणं यात आजीसाठी तिला मनासारखा वेळ देता नाही आला. तरीही तिची तिने बरीच सेवा केली. आजीही लहान मुलासारखी तिलाच चिकटून असे. तिच्याकडूनच जेवण घेई. आता आजीनं तिला मीना म्हणायला सुरुवात केली होती. घरातल्या सगळ्यांनाच आश्चर्य वाटलं. दिवसभर जेव्हा स्नेहा बाहेर असे, तेव्हा आजी सगळ्यांना, माझी मुलगी मीना मला हे आणणार आहे, इथे घेऊन जाणार आहे, ती माझ्यासाठी ते करेल, अशा गोष्टी करत असे. घरातल्या सगळ्यांनी स्नेहाची टिंगल करायला सुरुवात केली होती.
           शेवटी ती वेळ आली. ती गेल्यानंतर आजीचं काय होणार याची तिला काळजी वाटू लागली. तिला ते नक्की परत पाठवतील. तिथे तिचा लाड कोण करेल? तिची लहान मुलासारखी एवढी काळजी कोण करेल? आजीला तिचा चांगलाच लळा लागला होता. ऐअर पोर्टवर नेणारी गाडी दारात आली. सगळेजण तिला सोडायला बाहेर आले. तिनं आजीला घट्ट मिठी मारली. ही कदाचित शेवटचीच! तिने आजीला स्वत:ची काळजी घ्यायला सांगितली. त्याचं नंतर तिलाच हसू आलं. आजीला काहीतरी चांगलं होत नाही याची चाहूल लागली होती. घाबरलेल्या सशासारखी ती तिच्याकडे पाहू लागली. स्नेहाने तिच्या तोंडावरून हात फिरवला. तो स्पर्श एखाद्या पाडसाला करावा तसा! आणि ती आजीची नजर विस्मयाची, आदराची, उपकाराची! आयुष्यभर सगळ्यांना भरभरून देऊन, आता रिकामी झालेली आजी; याचकाच्या नजरेनं तिच्याकडे बघत होती.
           ती अमेरिकेत पोहचल्यानंतर तिला कळलं की ती गेल्यानंतर आजी घरात आत यायलाच तयार नव्हती. माझी मुलगी मीना मला न्यायला येणार आहे असं म्हणत ती बाहेरच बसून होती बराच वेळ. आणि दुसऱ्याच दिवशी त्यांनी तिला तिच्या घरी पाठवून दिलं होतं. तिथे ती घरभर फिरत तिला शोधत असेल का? का लगेच विसरली असेल, बाकी सगळं विसरली तसं? स्नेहाला हुंदका फुटला. “आजी, आयुष्यभर मृगजळाच्या मागे लागून तुझ्या हाती काहीच लागलं नाही. आता माझी पाळी.” स्वत:शीच ती म्हणाली.

मनातलं द्वंद्व

उदास सैरभैर मनाला सावरायला, गवतात जरा जाऊन बसले.
कशा प्रकारची माणसं भेटतात, त्याचा विचार करत राहिले. ||
समोर छोटंसं तळ होतं, कानात गुलजारचं गाणं होतं.
मनात द्वन्द्व सुरु होतं, खूप चांगलं असणं काही बरं नव्हतं. ||
मागून इवलेशे दोन कान झाडीतून डोकावत होते.
माझी शांती भंगू नये म्हणून शांतपणे ऐकत होते. ||
त्यांच्या सारखे सगळेच लोक असते तर?
नको तिथे हक्काने लुडबुडणारे नसते तर? ||
काहीना सवय असते, धांदात खोटं बोलायची
काही काम न करता, खूप काही दाखवायची. ||
काहीमध्ये कौशल्य असते, काम करून घेण्याचं.
गोड बोलून दुसऱ्यांना मनासारखं वागायला लावायचं. ||
काही लोक नुसतेच पाहतात, किनाऱ्यावरून अंदाज घेतात.
योग्य वेळ येताच, आपलं सगळं साधवून घेतात. ||
आणि काही माझ्यासारखे, काम करून निव्वळ मरतात.
आणि नंतर त्याच्या श्रेयासाठी खुळचट भांडत बसतात. ||
विश्वास कुणावर ठेवावा, याचाच डोक्यात गोंधळ उडतो.
आपलं आपलं ज्याला म्हणावं, त्यांच्याकडूनच भ्रमनिरास होतो. ||
खरंच! खोटं न बोलणं एवढं अवघड आहे का?
परिस्थितीचा फायदा न घेता जगणं अगदीच अशक्य आहे का? ||
तूच सांग मला त्या लपलेल्या हरिणा?
काय बरोबर आणि काय चुकीचं?
माझं सरळ वागणं की त्यांचं समजून अज्ञान पांघरणं? ||

Enjoy! I am there too. Fugadi ghalatana.

MKM Ganapati Visarjan Miravanuk 2011

Niagara Falls from Skylon Tower Canada